गुरुजींविषयी

भारतीय आध्यात्मिक परंपरेत गुरू म्हणजे अंधकार दूर करणारे — दिव्य ज्ञानाचे जिवंत स्वरूप, जे साधकाला अज्ञानाकडून सत्याकडे नेतात. परमपूज्य श्री रविशंकर जी महाराजांनी स्वतः इतरांना मार्गदर्शन करण्याचे कार्य हाती घेण्यापूर्वी आपले गुरुदेव ब्रह्मर्षी देवरहा बाबा यांच्या चरणी बसून साधना केली.

गुरूची आवश्यकता का?

संस्कृतमधील "गु" या धातूचा अर्थ अंधकार किंवा अज्ञान असा आहे, तर "रु" म्हणजे तो अंधकार दूर करणारा. म्हणूनच जे आपल्या अज्ञानाचा अंधकार दूर करतात, ते गुरू होत. माया नावाचा आपला परम अंधकार जे दूर करतात आणि ईश्वरप्राप्तीच्या मार्गावर आपल्याला प्रेरणा देऊन मार्गदर्शन करतात, तेच खरे गुरू होत. विद्यार्थीही आपल्या शाळेतील शिक्षकांना किंवा महाविद्यालयातील प्राध्यापकांना गुरू म्हणतात. येथे गुरू या शब्दाचा अर्थ लौकिक ज्ञान (अपरा विद्या) देणारा असा असून त्यानुसार त्यांचा आदर केला जातो. आध्यात्मिक साधक कितीही बुद्धिमान असला, तरी केवळ स्वतःच्या प्रयत्नाने तो असे ज्ञान कधीच प्राप्त करू शकत नाही. श्रीमद्भागवतात जडभरत राजा रहूगणाला हेच सांगतात:
"हे रहूगणा! तप, यज्ञ, त्याग, वेदाध्ययन किंवा जल, अग्नी अथवा सूर्य या देवतांच्या उपासनेने आत्मा आणि परमात्म्याचे ज्ञान प्राप्त होत नाही. परंतु जेव्हा सत्पुरुषाच्या (ईश्वरसाक्षात्कारी गुरूंच्या) चरणांची धूळ आपल्या मस्तकावर पडते, तेव्हा हे ज्ञान निश्चितच प्राप्त होते." थोडक्यात, सत्पुरुषाची सेवा केल्यानेच मोक्ष प्राप्त होतो. कठोपनिषदात स्वतःच्या बळावर ईश्वरप्राप्तीच्या मार्गावर चालण्याची तुलना वस्तऱ्याच्या धारेवर चालण्याशी केली आहे. आदि शंकराचार्यही असाच उपदेश करतात: "एखाद्या व्यक्तीकडे सुंदर व निरोगी शरीर, कीर्ती, अमाप संपत्ती असली, त्याने वेद व इतर सर्व शास्त्रांचे अध्ययन केले असले आणि स्वतः अनेक ग्रंथांची रचना केली असली, तरी जर त्याने गुरुचरणी स्वतःला समर्पित केले नसेल, तर त्याने काहीच मिळवले नाही, काहीच नाही, काहीच नाही, काहीच नाही."

गुरूंचे कार्य

गुरू परमेश्वराचे केवळ सगुण (गुणयुक्त) रूपच नव्हे, तर निर्गुण रूपही धारण करतात; आणि म्हणूनच त्या अर्थाने गुरू मानवाच्या गरजा व आकलनाच्या कक्षेत येणारे, सहज भेटता येणारे असतात. गुरूंचे कार्य: गुरूंचे कार्य दुहेरी असल्याचे दिसते. गुरूंची पहिली आणि सर्वांत महत्त्वाची काळजी म्हणजे साधकाला जागृत करणे, उन्नत करणे आणि त्याचे परिवर्तन घडवणे. गुरूंचे दुसरे व अंतिम उद्दिष्ट, विरोधाभासी वाटले तरी, शिष्याला गुरूंवरील पूर्ण अवलंबित्वाच्या अवस्थेपलीकडे जाण्यास मदत करणे हे आहे — जे अवलंबित्व गुरूंनी स्वतःच मोठ्या कष्टाने वाढवलेले असते. ईश्वराशी आपले खरे ऐक्य ओळखण्याची अंतिम झेप मात्र केवळ साधकालाच घ्यायची असते.
"गुरू म्हणजे अशी व्यक्ती जी तुम्हाला तुमच्या मनाचे खरे स्वरूप खऱ्या अर्थाने दाखवू शकते आणि तुमच्या मानसिक समस्यांवरील अचूक उपाय जाणते. ज्याला स्वतःचे मन कळत नाही, त्याला इतरांचे मन कधीच कळू शकत नाही आणि म्हणून तो गुरू होऊ शकत नाही." "गु" या अक्षराचा अर्थ अंधकार, "रु" या अक्षराचा अर्थ तो दूर करणारा; अंधकार दूर करण्याच्या सामर्थ्यामुळेच गुरूंना हे नाव प्राप्त झाले आहे.
– अद्वयतारक उपनिषद १४—१८, श्लोक ५)

सद्गुरू कोण?

नाम-रूपांच्या पलीकडे

वेगवेगळ्या भाषांमध्ये गुरूंना अनेक नावांनी संबोधले जाते — आध्यात्मिक गुरू, दिव्य पुरुष, सद्गुरू, संत, महाराज, महात्मा, महर्षी, पोप, फकीर इत्यादी; परंतु या सर्व नावांचे सार एकच आहे. काही लोक म्हणतात की आपल्याला गुरूंची गरज नाही, कारण गुरू म्हणजे आपला आत्मा असून तो आपल्या सर्वांमध्ये वास करतो. सारतः हे खरे आहे; परंतु त्यांची ही समज केवळ एक तात्त्विक कल्पना असते, तिला अंतर्ज्ञानात्मक अनुभवातून येणारा आधार नसतो. जो असे म्हणतो तो आपल्या अज्ञानातून आणि अहंकारी स्वभावातून बोलत असतो; तर ज्याला अस्तित्वाचे खरे स्वरूप कळले आहे, तो अत्यंत आदरभावाने मौन धारण करतो. जर गुरू आधीच तुमच्या अंतरी असतील, तर त्या व्यक्तीमध्ये अस्तित्वाच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान परमोच्च अवस्थेत असते. व्यक्ती योग्य मार्गावर असेल तर ती ज्ञानाने परिपूर्ण असेल; अन्यथा ते केवळ तथ्ये आणि सिद्धांतांचे अहंकारी प्रदर्शन ठरते.

ईश्वरचरणी समर्पण

जेव्हा आपण स्वतःला आपल्या अस्तित्वाबाहेरील कोणाला तरी पूर्णपणे समर्पित करतो, तेव्हा सर्वव्यापी भक्तिभावपूर्ण मनःस्थिती निर्माण होते, जी शाश्वत प्रेम, धैर्य, चिकाटी, आदरभाव आणि क्षमाशीलता या सद्गुणांनी सुशोभित होऊन आपले दिव्यत्व सर्वत्र पसरवते. अशा अवस्थेत अहंकाराचा कणही उरत नाही, केवळ शाश्वत प्रेम उरते; आणि अशा जीवाला गुरुकृपेने ईश्वराशी एकरूप होण्याचे भाग्य लाभते. याची तुलना ज्ञानाला साबण आणि भक्तीला पाणी मानून करता येईल. केवळ पाणी असले तरी साबणाशिवायही शरीराची दुर्गंधी दूर करता येते. पण पाण्याशिवाय साबण कितीही महाग असला तरी तो निरुपयोगी ठरतो, त्याचा कोणताही उपयोग होत नाही. दोन्ही योग्य प्रमाणात मिसळले की अनासक्तीचा प्रसन्न सुगंध सहजपणे दरवळतो आणि आपल्याला शाश्वत आनंदाचा अनुभव देतो. गुरूंच्या साहाय्याशिवाय कोणीच ईश्वरापर्यंत पोहोचले नाही, असे नाही. गौतम बुद्ध याचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहेत; परंतु त्यांचे प्रारब्ध पूर्वजन्मीच्या पवित्र आणि उज्ज्वल कर्मांनी परिपूर्ण होते, ज्यामुळे सखोल ज्ञानावस्थेतून त्यांना ईश्वरत्व प्राप्त झाले. गुरूंच्या मार्गदर्शनाअभावी दिशाहीन होऊन ज्यांचा शोध अपयशात संपला, अशा अनेक योगी व साधूंची उदाहरणेही तुम्हाला आढळतील. म्हणूनच गुरूंच्या आवश्यकतेवर इतका भर का दिला गेला आहे, हे स्पष्ट होते. मनुष्य हा कागदाच्या तुकड्यासारखा आहे — जो आधी सांसारिक इच्छांच्या प्रभावाने भिजतो आणि शेवटी लगदा होऊन नष्ट होतो; परंतु जर तो सद्गुरूंचा शिष्य असेल किंवा त्याला त्यांचे आशीर्वाद लाभले असतील, तर कृपेचा वर्षाव त्याला इच्छांच्या दाहक उष्णतेपासून वाचवेल आणि सदैव शाश्वत सुख देईल. गुरू अनेक प्रकारे आपल्या शिष्यांच्या श्रद्धेची परीक्षा घेतात; अनेक जण अशा परीक्षेत उत्तीर्ण होतात तर अनेक अपयशी ठरतात. परंतु खरा शिष्य तोच, जो आपल्या गुरूंप्रती अखंड श्रद्धा, विश्वास आणि भक्ती ठेवतो आणि गुरूंचे प्रत्येक कार्य आपल्याच भविष्याच्या कल्याणासाठी आहे, या विश्वासाने त्यांच्या आज्ञेचे पालन करतो. असे शिष्य जन्म-मृत्यूच्या अविरत चक्रातून मुक्त होऊन शाश्वत आनंदावस्थेत स्थिर होतात. वेगवेगळ्या प्रदेशांतून, जाती-समाजांतून अनेक लोक माझ्याकडे येतात आणि त्यांच्यापैकी अनेकांकडे सर्व सांसारिक सुखे उपलब्ध असतात. त्या सर्वांना माझ्या कठोर परीक्षेतून जावे लागते; म्हणून माझे अनेक शिष्य आणि भक्त अनेकदा तक्रार करतात की मी काही विशिष्ट लोकांना झुकते माप देतो आणि हे योग्य नाही. परंतु जेव्हा मी त्यांना ठरावीक काळासाठी या पद्धतशीर परीक्षाचक्रातून जायला लावतो, तेव्हा त्यांच्यापैकी अनेक जण कोसळतात आणि माझ्यापासून दूर जातात, अनेक जण रागावतात आणि नाराज होतात. मग लोक मला दोष देऊ लागतात की मी कोणाचाच नाही. सत्य हे आहे की मी सर्वांचा आहे आणि कोणतीही एक व्यक्ती केवळ माझी नाही. मला फक्त तुमच्या उन्नतीत आणि यशात रस आहे; मी अनुसरत असलेल्या प्रक्रियेमुळे कोणीही मोठा किंवा लहान होत नाही. माझ्यासोबत असलेल्या प्रत्येकाला कधी ना कधी त्या प्रक्रियेतून जावेच लागेल; आणि जे कठोर शिष्यत्व टिकवून ठेवतील, तेच यशस्वी होऊन पुढे जातील, बाकीचे मागे राहतील. जिथे प्रगती असते, तिथे स्तुती आणि निंदा दोन्ही असतात; म्हणजेच ज्या शिष्याचे चारित्र्य योग्य आहे, जो योग्य मार्गावर चालतो, सत्कर्म करतो आणि ज्याचे विचार प्रगल्भ आहेत, त्याच्या वाट्याला निंदा अधिक येईल. यामुळे त्याने विचलित होऊ नये, कारण स्तुती-निंदेचा हा खेळ म्हणजे त्याच्या गुरूंनी अवलंबलेल्या संपूर्ण प्रक्रियेचा केवळ एक भाग आहे. जो शिष्य निराश होत नाही, न्यूनगंड, क्रोध इत्यादी नकारात्मकतेच्या विळख्यात सापडत नाही, तो एक दिवस आपल्या सद्गुरूंनी शिकवलेले सर्वोच्च आदर्श आत्मसात करून शाश्वत आनंदावस्था प्राप्त करेल.