ગુરુજી વિશે

ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરામાં ગુરુ અંધકારને દૂર કરનારા છે — દિવ્ય જ્ઞાનનું જીવંત સ્વરૂપ, જે સાધકને અજ્ઞાનમાંથી સત્ય તરફ દોરી જાય છે. પરમ પૂજ્ય શ્રી રવિશંકરજી મહારાજે પોતે અન્યોને માર્ગદર્શન આપવાનું કાર્ય સ્વીકારતાં પહેલાં પોતાના ગુરુદેવ બ્રહ્મર્ષિ દેવરહા બાબાનાં ચરણોમાં બેસીને સાધના કરી હતી.

ગુરુની આવશ્યકતા શા માટે?

સંસ્કૃત ધાતુ "ગુ"નો અર્થ છે અંધકાર અથવા અજ્ઞાન. "રુ" એટલે તે અંધકારને દૂર કરનાર. આથી જે આપણા અજ્ઞાનનો અંધકાર દૂર કરે તે ગુરુ છે. જે આપણા પરમ અંધકાર, એટલે કે માયાને દૂર કરે અને આપણને ભગવત્-સાક્ષાત્કારના માર્ગે પ્રેરિત કરીને માર્ગદર્શન આપે, તે જ સાચા ગુરુ છે. વિદ્યાર્થીઓ પોતાના શાળાના શિક્ષક કે કૉલેજના અધ્યાપકને પણ ગુરુ કહે છે. આ સંદર્ભમાં ગુરુ શબ્દનો અર્થ છે લૌકિક જ્ઞાન (અપરા વિદ્યા) આપનાર, અને તે મુજબ તેમને આદર આપવામાં આવે છે. આધ્યાત્મિક સાધક ભલે ગમે તેટલો પ્રતિભાશાળી હોય, પોતાના પ્રયત્નથી આવું જ્ઞાન ક્યારેય પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં આ વાત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે, જ્યાં જડભરત રાજા રહૂગણને કહે છે:
"હે રહૂગણ! તપ, યજ્ઞ, ત્યાગ, વેદાધ્યયન કે જળ, અગ્નિ અથવા સૂર્યદેવની ઉપાસનાથી આત્મા અને પરમાત્માનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી. પરંતુ જ્યારે સત્પુરુષ (ભગવત્-સાક્ષાત્કારી ગુરુ)ના ચરણોની રજ આપણા મસ્તક પર પડે છે, ત્યારે આ જ્ઞાન અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે." સારાંશ એ કે સત્પુરુષની સેવાથી જ મોક્ષ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. કઠ ઉપનિષદ કેવળ પોતાના પ્રયત્નોથી ભગવત્-સાક્ષાત્કારના માર્ગે ચાલવાને અસ્તરાની ધાર પર ચાલવા સમાન ગણાવે છે. આદિ શંકરાચાર્ય પણ આવો જ ઉપદેશ આપે છે: "જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે સુંદર, નીરોગી શરીર, કીર્તિ અને પર્વત જેટલી સંપત્તિ હોય, તેણે વેદો તથા અન્ય સર્વ શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કર્યો હોય અને પોતે અનેક ગ્રંથોની રચના કરી હોય, પરંતુ ગુરુનાં ચરણોમાં પોતાને સમર્પિત ન કર્યો હોય, તો તેણે કંઈ જ પ્રાપ્ત કર્યું નથી, કંઈ જ નહીં, કંઈ જ નહીં, કંઈ જ નહીં."

ગુરુનું જીવનકાર્ય

ગુરુ પરમાત્માના માત્ર સગુણ જ નહીં, નિર્ગુણ સ્વરૂપનું પણ મૂર્તિમંત સ્વરૂપ છે, અને એ અર્થમાં ગુરુ મનુષ્યની જરૂરિયાતો અને સમજ માટે સુલભ અને નિકટ છે. ગુરુનું જીવનકાર્ય: ગુરુનું જીવનકાર્ય બે પ્રકારનું જણાય છે. ગુરુની પ્રથમ અને સૌથી મહત્ત્વની ચિંતા સાધકને જાગૃત કરવો, ઉન્નત કરવો અને તેનું રૂપાંતર કરવું છે. ગુરુનો બીજો અને અંતિમ હેતુ, વિરોધાભાસી રીતે, શિષ્ય-સાધકને ગુરુ પરની એ સંપૂર્ણ નિર્ભરતાથી ઉપર ઊઠવામાં મદદ કરવાનો છે — એ જ નિર્ભરતા, જેને ગુરુએ પોતે આટલા પરિશ્રમથી પોષી હતી. ઈશ્વર સાથેની પોતાની સાચી એકરૂપતાને અનુભવવાની અંતિમ છલાંગ તો કેવળ સાધકે જ ભરવાની હોય છે.
"ગુરુ એ છે જે તમને તમારા મનનું સાચું સ્વરૂપ ખરેખર બતાવી શકે અને તમારી માનસિક સમસ્યાઓના સંપૂર્ણ ઉપાયો જાણે. જે પોતાનું મન જ નથી જાણતો, તે બીજાનાં મન ક્યારેય જાણી શકતો નથી અને તેથી ગુરુ બની શકતો નથી." "ગુ" અક્ષરનો અર્થ છે અંધકાર, "રુ" અક્ષરનો અર્થ છે તેને દૂર કરનાર; અંધકારને દૂર કરવાની શક્તિને કારણે જ ગુરુને આ નામ મળ્યું છે.
– અદ્વયતારક ઉપનિષદ 14—18, શ્લોક 5)

સદ્ગુરુ કોણ છે?

નામ અને રૂપથી પર

વિવિધ ભાષાઓમાં ગુરુને અનેક નામે સંબોધવામાં આવે છે; આધ્યાત્મિક સ્વામી, દિવ્ય પુરુષ, સદ્ગુરુ, સંત, મહારાજ, મહાત્મા, મહર્ષિ, પોપ, ફકીર વગેરે; પરંતુ આ બધાં નામોનો સાર એક જ છે. લોકોને એમ કહેતા સાંભળીએ છીએ કે અમને ગુરુની જરૂર નથી, કારણ કે ગુરુ તો આપણો આત્મા છે અને આપણા સૌની અંદર જ વસે છે. મૂળભૂત રીતે આ સાચું છે, પરંતુ ફરી એક વાર, તેમની આ સમજ કેવળ દાર્શનિક કલ્પના છે, જેનો કોઈ આધાર નથી — કારણ કે એ આધાર તો અંતઃસ્ફુરિત અનુભવથી જ આવે છે. જે આવું કહે છે તે પોતાના અજ્ઞાન અને અહંકારી સ્વભાવને કારણે બોલે છે, અને જે અસ્તિત્વના સાચા સ્વરૂપને જાણે છે તે અત્યંત આદરપૂર્વક મૌન થઈ જાય છે. જો ગુરુ પહેલેથી જ તમારી અંદર હોય, તો એ વ્યક્તિમાં અસ્તિત્વના સાચા સ્વરૂપનું જ્ઞાન પરાકાષ્ઠાએ હોય. જો વ્યક્તિ સાચા માર્ગ પર હોય તો તે જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ હશે, નહીં તો એ તથ્યો અને સિદ્ધાંતોના અહંકારી પ્રદર્શનથી વિશેષ કંઈ નથી.

ઈશ્વરને શરણાગતિ

જ્યારે આપણે પોતાને આપણા અસ્તિત્વથી બહારની કોઈ વ્યક્તિને સંપૂર્ણપણે સમર્પિત કરીએ છીએ, ત્યારે મનમાં સર્વવ્યાપી ભક્તિભાવ સર્જાય છે, જે શાશ્વત પ્રેમ, ધૈર્ય, દૃઢતા, આદર અને ક્ષમા જેવા સદ્ગુણોથી શોભિત થઈ પોતાની દિવ્યતા ફેલાવે છે. એવી અવસ્થામાં અહંકારનો લેશમાત્ર અંશ રહેતો નથી, માત્ર શાશ્વત પ્રેમ જ રહે છે, અને એવો જીવ પોતાના ગુરુની કૃપાથી ઈશ્વર સાથે એકરૂપ થવાનું સૌભાગ્ય પામે છે. જ્ઞાનને સાબુ અને ભક્તિને પાણી સાથે સરખાવી શકાય. જો માત્ર પાણી હોય, તો સાબુ વિના પણ શરીરની દુર્ગંધ દૂર કરી શકાય છે. પરંતુ પાણી વિના સાબુ ગમે તેટલો મોંઘો હોય, તે નકામો છે અને કોઈ ઉપયોગમાં આવતો નથી. જ્યારે બંને યોગ્ય પ્રમાણમાં ભળે છે, ત્યારે અનાસક્તિની તાજગીભરી સુગંધ સહજ રીતે પ્રસરે છે અને આપણને શાશ્વત આનંદની અનુભૂતિનો આશીર્વાદ આપે છે. એવું નથી કે ગુરુની સહાય વિના ક્યારેય કોઈ ઈશ્વર સુધી પહોંચ્યું જ નથી. ગૌતમ બુદ્ધ આનું પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ છે; પરંતુ તેમનું પ્રારબ્ધ પૂર્વનાં પવિત્ર અને ઉજ્જ્વળ કર્મોથી ભરેલું હતું, જેના પરિણામે ગહન જ્ઞાનની અવસ્થા દ્વારા તેમને દિવ્યતાની પ્રાપ્તિ થઈ. તમને એવા અનેક યોગીઓ અને સાધુઓનાં ઉદાહરણો પણ મળશે, જેઓ ગુરુના માર્ગદર્શનના અભાવે ભટકી ગયા અને તેમની શોધ નિષ્ફળતામાં પૂરી થઈ. આથી સ્પષ્ટ છે કે ગુરુની આવશ્યકતા પર શા માટે ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. મનુષ્ય કાગળના ટુકડા જેવો છે, જે શરૂઆતમાં સાંસારિક ઇચ્છાઓના પ્રભાવથી ભીંજાય છે અને અંતે લૂગદી બનીને નાશ પામે છે; પરંતુ જો તે સદ્ગુરુનો શિષ્ય હોય અથવા તેમના આશીર્વાદ પામ્યો હોય, તો કૃપાની વર્ષા તેને ઇચ્છાઓના બળબળતા તાપથી બચાવશે અને હંમેશાં શાશ્વત સુખ આપશે. ગુરુ અનેક રીતે પોતાના શિષ્યોની શ્રદ્ધાની પરીક્ષા લે છે; ઘણા આવી પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ થાય છે અને ઘણા નિષ્ફળ જાય છે. પરંતુ સાચો શિષ્ય તે છે જે પોતાના ગુરુ પ્રત્યે અખંડ શ્રદ્ધા, વિશ્વાસ અને ભક્તિ જાળવી રાખે અને ગુરુનું દરેક કાર્ય પોતાના ભવિષ્યના કલ્યાણ માટે જ છે એમ માનીને તેમની આજ્ઞાનું પાલન કરે. એવા શિષ્યો જન્મ-મરણના ચાલુ ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ શાશ્વત આનંદની અવસ્થામાં સ્થિર થાય છે. વિવિધ પ્રદેશો, જાતિઓ અને સમુદાયોમાંથી અનેક લોકો મારી પાસે આવે છે, અને તેમાંથી ઘણા પાસે બધાં સાંસારિક સુખો ઉપલબ્ધ છે. એ સૌએ મારી કઠોર પરીક્ષામાંથી પસાર થવું પડે છે, તેથી ઘણી વાર મારા અનેક શિષ્યો અને ભક્તો ફરિયાદ કરે છે કે હું અમુક લોકો સાથે પક્ષપાત કરું છું અને આ યોગ્ય નથી. પરંતુ જ્યારે હું તેમને અમુક સમય સુધી વ્યવસ્થિત પરીક્ષાચક્રમાંથી પસાર કરાવું છું, ત્યારે તેમાંથી ઘણા પાછા પડી જાય છે અને મારાથી દૂર થઈ જાય છે, ઘણા ગુસ્સે અને નારાજ થાય છે. પછી લોકો મારા પર દોષારોપણ કરવા લાગે છે કે હું કોઈનો નથી. સત્ય એ છે કે હું સૌનો છું અને કોઈ એક વ્યક્તિ કેવળ મારી નથી. મને માત્ર તમારી ઉન્નતિ અને સફળતામાં જ રસ છે, અને હું જે પ્રક્રિયા અપનાવું છું તેનાથી કોઈ મોટું કે નાનું બની જતું નથી. મારી સાથે જે કોઈ છે તેણે કોઈ ને કોઈ સમયે એ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે, અને જેઓ દૃઢ શિષ્યભાવ જાળવી રાખશે તેઓ જ સફળ થઈ આગળ વધશે, બાકીના પાછળ રહી જશે. જ્યાં વિકાસ હોય ત્યાં પ્રશંસા તેમ જ નિંદાના શબ્દો પણ હોય જ; અર્થાત્ જે શિષ્ય સાચું ચારિત્ર્ય ધરાવે છે, સાચા માર્ગે ચાલે છે, સત્કર્મો કરે છે અને વિકસિત વિચારસરણી ધરાવે છે, તેને ઘણી વધુ નિંદા સહન કરવી પડશે. આથી તેણે વ્યથિત થવું ન જોઈએ, કારણ કે પ્રશંસા અને નિંદાના શબ્દોની આ લીલા તેના ગુરુ દ્વારા અપનાવાયેલી સમગ્ર પ્રક્રિયાનો માત્ર એક અંશ છે. જે શિષ્ય નિરાશ થતો નથી અને લઘુતાગ્રંથિ, ક્રોધ વગેરે નકારાત્મકતાઓની પકડમાં આવતો નથી, તે એક દિવસ પોતાના સદ્ગુરુએ શીખવેલા સર્વોચ્ચ આદર્શોને આત્મસાત્ કરીને શાશ્વત આનંદની અવસ્થા પ્રાપ્ત કરશે.